1. Tên gọi di tích
- Di tích lịch sử - văn hóa Chùa Làng Rẫy, xã Cảm Nhân, huyện Yên Bình, tỉnh Yên Bái.
- Tên gọi khác: Tên mĩ tự: Phúc Ân Tự.
2. Loại hình di tích
Di tích Chùa Làng Rẫy, xã Cảm Nhân, huyện Yên Bình, tỉnh Yên Bái được xếp vào loại hình di tích lịch sử - văn hóa.
Tên gọi đầy đủ: “Di tích lịch sử - văn hóa Chùa Làng Rẫy, xã Cảm Nhân, huyện Yên Bình, tỉnh Yên Bái".
3. Quyết định công nhận di tích:
Quyết định số 93/QĐ-UBND ngày 26 tháng 01 năm 2018 Ủy ban nhân dân tỉnh Yên Bái về việc xếp hạng di tích cấp tỉnh. Trong đó xếp hạng di tích cấp tỉnh Di tích Chùa Làng Rẫy.
4. Địa điểm di tích Chùa Làng Rẫy
Di tích Chùa Làng Rẫy thuộc Làng Rẫy 2, xã Cảm Nhân, huyện Yên Bình, tỉnh Yên Bái. Di tích Chùa Làng Rẫy cách trung tâm huyện Yên Bình 70km; cách trung tâm tỉnh 90km. Diện tích khoanh vùng bảo vệ là: 4.458 m2.
5. Đường đi đến di tích
Để đi đến di tích Chùa Làng Rẫy, du khách đi theo các đường sau:
- Từ trung tâm tỉnh (km5) đi theo quốc lộ 37 (Yên Bái-Hà Nội) đến ngã ba Cát Lem đi tiếp đường Cát Lem-thị trấn Thác Bà (10km) qua cầu Thác Ông (xã Vĩnh Kiên), đi đường Đông Hồ đến xã Cảm Nhân vào Làng Rẫy 2 là tới di tích.
- Du khách có thể đi bằng đường thủy: Từ bến cảng Hương Lý (Yên Bình) đi ca nô tuyến Hương Lý-Cảm Nhân. Đến bến Cảm nhân, tiếp tục đi theo đường liên thôn 3km đến Làng Rẫy 2 là tới di tích.
6. Đặc điểm di tích
- Sự kiện liên quan đến di tích Chùa Làng Rẫy
Thời kỳ trước năm 1900, Chùa Làng Rẫy có kiến trúc 3 gian hình chữ Nhất [一], cột gỗ tròn, lợp ngói; xung quanh bưng ván gỗ.
Năm 1900, Chùa Làng Rẫy được nhân dân tu bổ, tôn tạo lại, xây dựng thêm hậu cung, tạo cho chùa có kiến trúc hình chữ Đinh [丁].
Năm 1956, trong quá trình cải cách ruộng đất, do một bộ phận cán bộ và nhân dân nhận thức chưa đầy đủ về công tác bảo vệ di sản văn hóa (cụ thể là Chùa Làng Rẫy) nên chính quyền chỉ đạo dỡ chùa. Các hiện vật của chùa như tượng Phật, mõ, hoành phi, câu đối, chuông…một số gia đình mang về cất giữ, làm đồ thờ tại gia, một số bị mất.
- Nhân vật được thờ phụng tại di tích Chùa Làng Rẫy
Chùa Làng Rẫy là thiết chế của Đạo Phật, là nơi để các tăng ni, phật tử và nhân dân đến thờ Phật. Theo các cụ già trong và ngoài xã Cảm Nhân cho biết: Chùa Làng Rẫy ngôi Tam Bảo gồm các tượng Phật:
+ Lớp thứ nhất (trên cùng): Tượng Tam Thế Tam Thiên Phật (gồm các tượng Ca Diếp Phật, Phật Thích Ca Mâu Ni, Phật Di Lặc);
+ Lớp thứ hai: Tượng Di Đà Tam Tôn (Gồm các tượng Phật Đại Thế Chí Bồ Tát, Phật A Di Đà, Quan Âm Bồ Tát);
+ Lớp thứ ba: Tượng Hoa Nghiêm Tam Thánh (Gồm các tượng Phổ Hiền Bồ Tát, Phật Thích Ca, Văn Thù Bồ Tát);
+ Ban thờ Đức Thánh Hiền;
+ Ban thờ Đức Chúa Ông.
- Dấu ấn lịch sử, cội nguồn: Di tích Chùa Làng Rẫy mang dấu ấn Phật giáo từ thời Lê Trung Hưng xuyên suốt chiều dài lịch sử của vùng đất xã Cảm Nhân cho đến năm 1956. Di tích Chùa Làng Rẫy gắn với quá trình hình thành và phát triển vùng đất xã Cảm Nhân, tổng Cảm Nhân, Thu Châu, phủ Yên Bình từ xa xưa (nay xã Cảm Nhân, huyện Yên Bình, tỉnh Yên Bái).
- Dấu ấn lối sống và dấu ấn tôn giáo, tín ngưỡng: Di tích Chùa Làng Rẫy là nơi sinh hoạt tôn giáo, tín ngưỡng của các tăng ni, phật tử và nhân dân xã Cảm Nhân và trong vùng. Trải qua thời gian, Phật giáo đã “đồng hành cùng dân tộc”. Phật giáo luôn khuyến khích chúng sinh “tự độ độ tha, tự giác giác tha”, không phân biệt giữa “ngã nhân” (ta) và “tha nhân” (người khác). Tư tưởng bác ái, cứu nhân độ thế, vị tha từ Phật giáo đã có tác dụng bồi đắp, làm phong phú thêm đạo lý trong tâm hồn người Việt Nam, là lòng nhân ái “thương người như thể thương thân”.
Các giá trị văn hóa vật thể và phi vật thể của Phật giáo còn được kết tinh trong không gian văn hóa truyền thống của ngôi chùa - một thiết chế văn hóa đặc thù đã để lại dấu ấn khá đậm trong “văn minh vật chất và văn minh tinh thần” của dân tộc Việt.
- Các sinh hoạt văn hóa tín ngưỡng, tôn giáo:
+ Tết Thượng Nguyên
Thời gian: Rằm tháng Giêng.
Lễ vật: Chè, oản, hương hoa…(do nhà chùa hoặc các phật tử, nhân dân tự chuẩn bị).
Ý nghĩa: Để một năm mới an lành, thịnh vượng, các phật tử và nhân dân trong xã, trong vùng đến chùa cầu mong Đức Phật từ bi gia hộ cho gia đình, quyến thân tâm thường an lạc, vô lượng cát tường, phật sự viên thành, cầu cho quốc thái dân an…
+ Lễ Phật Đản
Thời gian: Rằm Tháng Tư.
Lễ vật: Hoa quả, oản, bánh kẹo, chè lam…
Ý nghĩa: Kỷ niệm ngày sinh của Đức Phật. Vào ngày lễ, phật tử thường vinh danh Tam Bảo: Phật, Pháp, Tăng (qua các hình thức như dâng cúng, tặng hoa…) và thực hành ăn chay và giữ Ngũ giới, “Tứ vô lượng tâm” (từ, bi, hỷ, xả), thực hành bố thí và làm việc từ thiện, tặng quà, tiền cho những người yếu kém trong cộng đồng. Trong ngày này, phật tử và nhân dân tổ chức sinh hoạt văn nghệ, thả đèn hoa đăng, đèn lồng…
+ Lễ Vu Lan báo hiếu
Thời gian : Rằm Tháng Bảy.
Lễ vật : Hương hoa, bánh kẹo, oản, chè lam, xôi nếp...
Ý nghĩa: Vu Lan là dịp để nhắc nhở tâm tưởng mỗi người đong đầy thêm tình cảm hiếu lễ, lòng biết ơn hướng về cha mẹ. Vào ngày lễ Vu Lan, các phật tử lên chùa với ước vọng cầu siêu mong cho các linh hồn của ông, bà, cha, mẹ đã khuất được siêu thoát. Đây chính là thể hiện đạo lý truyền thống “uống nước nhớ nguồn” của dân tộc Việt Nam và đạo lý tri ân hiếu hạnh với cha mẹ, ông bà, tổ tiên theo lời đức Phật dạy.
- Về kiến trúc Chùa Làng Rẫy
Về thời gian xây dựng Chùa Làng Rẫy: Căn cứ các tài liệu lịch sử, văn hóa vùng đất Thu Châu, phủ Yên Bình xưa và các mảnh gạch, ngói, đá tảng kê chân cột, mảnh chum, hoa văn bát nhang và qua mô tả của các cụ già trong và ngoài xã về kiến trúc, vật liệu xây dựng Chùa Làng Rẫy có thể nhận định: Chùa Làng Rẫy xây dựng từ thời Lê Trung Hưng (thế kỷ XVII). Thời kỳ này, phần do nối tiếp tư tưởng “Phật pháp bất ly thế gian pháp”; phần do hoàn cảnh chiến tranh của xã hội đương thời, lại thêm sự có mặt của của hai Phật phái Tào Động và Lâm Tế vào Đại Việt được chính quyền ủng hộ nên ngôi chùa Việt được xây dựng nhiều hơn (Giáo trình du lịch văn hóa-Những vấn đề lý luận và nghiệp vụ-Trần Thúy Anh (chủ biên)-Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam, xuất bản năm 2011).
Từ năm 1527 đến 1699, hai anh em Vũ Văn Uyên và Vũ Văn Mật[1] cùng con cháu dòng họ Vũ trấn giữ vùng Thu Châu, phủ Yên Bình, Tuyên Quang. Hai ông đã chiêu mộ dân từ các tỉnh miền xuôi lên “khai sơn phá thạch” lập ấp, lập làng, mở mang đường bộ, khai thác đường thuỷ, tạo nên vùng đất này yên ổn, trù phú phát triển, dân cư đông đúc, buôn bán tấp nập.
Sách Đồng Khánh Địa Dư ghi: “Bốn tổng Ngọc Chấn, Cảm Ân, Cảm Nhân, Mông Sơn người Kinh và người Tày ở xen nhau”. Như vậy, có thể thấy người Kinh lên sinh sống vùng đất Cảm Nhân từ rất sớm.
Là cư dân đồng bằng Bắc Bộ đạo Phật đã ngấm sâu vào tư tưởng của họ nên khi di cư lên sinh sống lập làng, lập xã ở vùng đất Cảm Nhân họ cần có một ngôi chùa để thờ Phật; cầu mong Đức Phật từ bi gia hộ cho gia đình, quyến thân tâm thường an lạc, vô lượng cát tường, cầu cho quốc thái dân an… vì vậy, nhân dân đã xây dựng Chùa Làng Rẫy, tên gọi gắn với tên Làng Rẫy.
2. Hệ thống tượng thờ: Tượng thờ trong Chùa Làng Rẫy tương đối đầy đủ như các ngôi chùa ở làng quê Việt Nam. Khi nghiên cứu về chùa ở tỉnh Yên Bái, nhà nghiên cứu văn hóa Hồ Văn Thái và Nguyễn Liễn kết luận: “Chùa ở Yên Bái hầu hết nhỏ, làm theo kiểu nhà thông thường, phân biệt các cung thờ bằng ban bệ xây gạch hoặc gỗ… Chùa ở Yên Bái thờ Phật theo Phật giáo Đại Thừa. Đại thừa có nghĩa là một cỗ xe lớn có thể chở được nhiều chúng sinh tới cõi Niết Bàn. Đại Thừa chủ trương tự giác (giác ngộ cho bản thân) và giác tha (giác ngộ cho người khác).… Chùa phái Đại Thừa thờ phụng nhiều Phật; tượng Tam thế A Di Đà, Thích Ca Mâu Ni, Di Lặc, Quan Thế Âm, Đại Thế Chí vv…” (Sách Đền, chùa, đình ở tỉnh Yên Bái-tái bản có bổ sung-Hồ Văn Thái (chủ biên), Nguyễn Liễn-Sở Văn hóa Thông tin tỉnh Yên Bái, xuất bản năm 2005).
Về quy mô và không gian của Chùa Làng Rẫy: Di tích Chùa Làng Rẫy có quy mô nhỏ, kiến trúc đơn giản; phạm vi không gian chủ yếu gắn bó mật thiết với nông thôn và đời sống văn hóa tinh thần của phật tử và nhân dân trong xã và tổng Cảm Nhân.
Di tích Chùa Làng Rẫy tọa lạc trên đồi nhỏ, tạo nên địa thế sơn thủy, gắn liền với môi trường cảnh quan thiên nhiên đẹp có sự huyền bí, tạo cho ngôi chùa tĩnh mịch, lại là một thế giới tâm linh gần gũi với con người thế tục. Phật tử, nhân dân và du khách khi đi với Chùa Làng Rẫy có thể cảm nhận sự thanh thản, tĩnh tâm trong không gian của ngôi chùa.
Sự xuất hiện của di tích Chùa Làng Rẫy thời Lê Trung Hưng đã chứng minh cho sự phát triển Phật giáo ở vùng đất Cảm Nhân, tổng Cảm Nhân, Thu Châu, phủ Yên Bình xưa (nay là xã Cảm Nhân, huyện Yên Bình, tỉnh Yên Bái) từ thế kỷ thứ XVII. Về mặt địa lý, lịch sử Chùa Làng Rẫy là một điểm nằm trong hệ thống những ngôi chùa trên tuyến đường thủy (sông Hồng-sông Chảy) từ kinh thành Thăng Long lên Thu Châu-nơi biên viễn của nước Đại Việt từ thời Lý-Trần. Di tích Chùa Làng Rẫy chứa đựng những giá trị tinh thần, tư tưởng của Đạo Phật và nền văn hóa huy hoàng, rực rỡ của Đại Việt ở vùng biên ải. Những giá trị tinh thần, tư tưởng của Phật giáo và nền văn hóa rực rỡ đó luôn đồng hành cùng sự phát triển của cộng đồng các dân tộc ở vùng đất xã Cảm Nhân, tổng Cảm Nhân, Thu Châu, phủ Yên Bình xưa (nay xã Cảm Nhân, huyện Yên Bình) và dân tộc Việt Nam và được các thế hệ nối tiếp và phát huy.
( Tư liệu do Trung Quản lý Di tích và Phát triển Du lịch tỉnh Yên Bái cung cấp)
Tuyết Trinh - Phòng Văn hóa và Thông tin
